Tuarascáil Speisialta 104 - Institiúid Teicneolaíochta Phort Láirge - Forbairt agus Diúscairt Maoine Intleachtúla in FeedHenry

Foilsithe 13 Samhain 2018

Déantar iniúchadh sa tuarascáil seo ar shaincheisteanna a bhaineann leis an gcaoi a ndearna Institiúid Teicneolaíochta Phort Láirge a leas i gcuideachta darb ainm FeedHenry Ltd. a fhorbairt agus a dhiúscairt.

Beartas maidir le tráchtálú taighde

Le cóid agus treoirlíne náisiúnta tugtar spreagadh d’institiúidí ardoideachais iarracht a dhéanamh, nuair is féidir, torthaí a gcuid taighde a thráchtálú. Is é ceann de na roghanna atá ar fáil d’institiúidí ardoideachais chun tairbhe a bhaint as maoin intleachtúil (MI) lena mbaineann acmhainneacht tráchtála de thoradh ar thaighde arna mhaoiniú ag an Stát ná an maoin intleachtúil a dhílsiú i mac-chuideachta ar an gcampas.

Féadfaidh baill foirne na n-institiúidí ardoideachais a bheith páirteach i mac-chuideachtaí a chur ar bun. Sa chás sin, ní mór d’institiúidí coinbhleachtaí leasa féideartha a bhainistiú i dtaca leis an gcaidreamh agus na hidirghníomhaíochtaí a bhíonn acu le mac-chuideachtaí. Lena áirithiú go ndéantar rioscaí a bhainistiú go hiomchuí, agus go ndéantar leasanna airgeadais na n-institiúidí ardoideachais agus an Stáit a chosaint, ní mór beartais agus nósanna imeachta a bheith ar bun ag na hinstitiúidí ardoideachais chun plé le tráchtálú.

Teacht chun cinn FeedHenry

Cuireadh an Grúpa um Chórais agus Bogearraí Teileachumarsáide (TSSG) ar bun in Institiúid Teicneolaíochta Phort Láirge in 1996 mar chomhlacht taighde inmheánach. Déanann an grúpa taighde bunúsach agus taighde feidhmeach araon.

Ón mbliain 2002 go dtí 2004, rinne TSSG tionscadal a stiúradh a bhí á mhaoiniú ag AE agus a bhí dírithe ar ardáin oscailte a chruthú le haghaidh córais teileachumarsáide móibílí. De thoradh ar an taithí a fuarthas leis an tionscadal sin, rinne taighdeoirí TSSG teicneolaíocht a fhorbairt faoi dheireadh lenar bhain acmhainneacht tráchtála, ar ar tugadh FeedHenry.

Thacaigh Fiontraíocht Éireann le forbairt na teicneolaíochta FeedHenry trí mhaoiniú a chur ar fáil don Institiúid le haghaidh roinnt tionscadal tráchtálaithe gaolmhar agus tionscadal gaolmhar ‘um cruthúnas coincheapa’. B’ionann an maoiniú a fuair Institiúid Teicneolaíochta Phort Láirge ó Fhiontraíocht Éireann i gcomhair na dtionscadal sin agus beagnach €1 mhilliún.

Rinne roinnt daoine, lena n-áirítear baill foirne TSSG, cuideachta darb ainm FeedHenry Ltd.1 a chlárú i mí an Mheithimh 2008. I Meán Fómhair 2008, thug Institiúid Teicneolaíochta Phort Láirge ceadúnas trialach don chuideachta chun an teicneolaíocht FeedHenry a úsáid. I Nollaig 2010, d’aistrigh an Institiúid úinéireacht iomlán na maoine intleachtúla chuig FeedHenry Ltd., mar mhalairt ar sciar cothromais sa chuideachta.  

Ina dhiaidh sin, rinne Fiontraíocht Éireann €800,000 in iomlán a infheistiú sa chuideachta faoina clár chun tacú le cuideachtaí nua-thionscanta nuálacha ag a bhfuil ardchumas fáis. Díoladh FeedHenry Ltd. in 2014 le cuideachta teicneolaíochta ilnáisiúnta ar chomaoin chomhlán thart ar €63.5 milliún. De réir Institiúid Teicneolaíochta Phort Láirge, bhí thart ar 65 duine i réigiún Phort Láirge ina bhfostaithe ag an gcuideachta nuair a díoladh í.

An Beartas maidir le Maoin Intleachtúil ag Institiúid Teicneolaíochta Phort Láirge

Tugadh cód cleachtais náisiúnta2 isteach in 2004 lenar moladh go ndéanfadh eagraíochtaí taighde beartais áitiúla a ghlacadh chun plé le maoin intleachtúil a thráchtálú agus chun coinbhleachtaí leasa a bhainistiú. Ghlac Comhlacht Rialaithe Institiúid Teicneolaíochta Phort Láirge a bheartas tráchtálaithe féin i mí Feabhra 2010. Rinneadh comhaontuithe agus cinntí suntasacha maidir le sannadh na maoine intleachtúla FeedHenry tar éis ghlacadh bheartas na hInstitiúide.

Sa bheartas maidir le maoin intleachtúil a glacadh i mí Feabhra 2010 moladh go ndéanfaí Coiste Tráchtálaithe inmheánach a bhunú, a raibh an méid a leanas san áireamh, inter alia, ina théarmaí tagartha “athbhreithniú agus faomhadh a dhéanamh ar na ceadúnais, comhaontuithe nó conarthaí eile go léir a bhaineann le maoin intleachtúil a thráchtálú, lena n-áirítear na cinn sin a bhaineann le mac-chuideachtaí, a bhfuil baint ag an Institiúid leo”.  

Sna miontuairiscí ó chéad chruinniú an Choiste Tráchtálaithe an 6 Nollaig 2010 ní dhearnadh plé ar bith a thaifeadadh maidir le maoin intleachtúil a shannadh do FeedHenry Ltd go luath. I bhfianaise bhallraíocht fhorleathan an Choiste ar fud na hInstitiúide, d’fhéadfaidís a bheith tar éis maoirseacht agus trédhearcacht bhreise a chur ar fáil maidir le leasanna na hInstitiúide agus cúnamh a sholáthar leis an athbhreithniú ar shonraí na gcomhaontuithe a rinneadh i dtaca le FeedHenry.

Luadh, mar threoirlíne, sa bheartas maidir le maoin intleachtúil gur cheart go measfadh an Institiúid sciar cothromais 15% i mac-chuideachtaí a bheith iomchuí mar mhalairt ar shannadh a cuid maoine intleachtúla. I gcomhaontú ceadúnais idir an Institiúid agus FeedHenry Ltd i mí Iúil 2010 ceadaíodh don Institiúid sciar 15% de chothromas na cuideachta a ghlacadh, mar mhalairt ar shannadh iomlán na maoine intleachtúla, ar an gcoinníoll go meallfadh an chuideachta €500,000 i gcistí infheistíochta. I mí na Nollag 2010, d’aontaigh an Institiúid glacadh le sciar cothromais laghdaithe de 10.8%. Ní dhearnadh doiciméadú ar an mbunús leis an laghdú cothromais a comhaontaíodh.

Rialachas agus coinbhleachtaí leasa a bhainistiú

Is é an Comhlacht Rialaithe a bheidh freagrach faoi dheoidh as rialachas na hInstitiúide agus as a cuid sócmhainní a chosaint. Cé go ndearna an Comhlacht Rialaithe an beartas tráchtálaithe a fhaomhadh i mí Feabhra 2010, ní raibh sé páirteach in aon cheann de na príomhchinntí a rinneadh le linn thráchtálú agus shannadh na maoine intleachtúla FeedHenry. De bharr luach féideartha na teicneolaíochta agus toisc nár cloíodh leis an mbeartas maidir le cothromas a chomhroinnt agus toisc go raibh coinbhleachtaí leasa i gceist do lucht ardbhainistíochta trí scairshealbha pearsanta, ba cheart go mbeadh an Comhlacht Rialaithe tar éis maoirseacht ghníomhach a dhéanamh ar an bpróiseas.

Fuarthas san iniúchadh nach bpléitear i mbeartais na hInstitiúide ná i mbeartais náisiúnta le cásanna ina bhfuil leasanna pearsanta suntasacha ag baill foirne i gcuideachtaí a fhaigheann maoin intleachtúil ón eagraíocht ina bhfuil siad fostaithe.

Rinne an Rúnaí/Rialtóir Airgeadais (ag an am), nach raibh ina scairshealbhóir in aon cheann de mhac-chuideachtaí TSSG, an idirbheartaíocht a stiúradh maidir leis na cearta chun an mhaoin intleachtúil FeedHenry a úsáid. Bhí Leas-Uachtarán an Taighde de chuid na hInstitiúide (ag an am) ina scairshealbhóir in FeedHenry Ltd. agus ní raibh sé páirteach go foirmiúil san idirbheartaíocht leis an gcuideachta. Ba iad oifigigh ón Oifig Taighde a rinne mórán de shonraí na hidirbheartaíochta a bhainistiú. Thuairiscigh na hoifigigh sin don Rúnaí/Rialtóir Airgeadais maidir leis na saincheisteanna sin, ach thuairiscigh siad do Leas-Uachtarán an Taighde maidir le gach ábhar eile.

Costais agus tairbhí don Stát

Nuair a chuirtear mac-chuideachta ar bun, déantar saoráidí agus acmhainní a chomhroinnt idir an chuideachta agus an institiúid ardoideachais go minic. I gcásanna mar sin, ní mór don institiúid ardoideachais a áirithiú go bhfuil comhaontú seirbhíse mionsonraithe iomchuí ar bun, mar aon le córas dea-shainithe chun costais a aithint agus a leithdháileadh.

I gcás FeedHenry Ltd, ní raibh aon chomhaontú seirbhíse ná comhaontú chun costais a chomhroinnt ar bun leis an Institiúid roimh mhí na Samhna 2010, cé go raibh seoladh cláraithe na cuideachta ar champas na hInstitiúide ó 2008 i leith.

Tar éis FeedHenry Ltd a dhíol in 2014, fuair Fiontraíocht Éireann agus Institiúid Teicneolaíochta Phort Láirge €4.5 milliún agus €1.6 milliún faoi seach maidir lena scairshealbha.

As a fáltais dar luach €1.6 milliún, d’íoc an Institiúid €639,000 amach le tairbhithe eile faoi shocruithe a bhí déanta cheana féin. D’íoc sí €147,000 dá scair le hinstitiúid airgeadais faoi chomhaontú a rinneadh in 2005 maidir le maoiniú chun Ionad Taighde agus Nuálaíochta ArcLabs na hInstitiúide a bhunú. Ní raibh an Institiúid in ann cóip sínithe den chomhaontú sin a aimsiú nuair a iarradh uirthi í a sholáthar le linn an iniúchta.

I gcomhréir leis an scéim dreasachta faoi bheartas na hInstitiúide maidir le maoin intleachtúil, baineadh úsáid as €492,000 dá fáltais ó FeedHenry Ltd a dhíol chun bónais a íoc le 80 ball foirne de chuid TSSG (€5,575 in aghaidh an bhaill foirne, móide €575 an duine mar ÁSPC an fhostóra). Bhí roinnt de na baill foirne a fuair íocaíocht faoin scéim dreasachta ina scairshealbhóirí de FeedHenry Ltd chomh maith agus dá bhrí sin bhí siad tar éis airgead a fháil as díol na cuideachta cheana féin.

Choinnigh an Institiúid €951,000 as na fáltais óna leas in FeedHenry Ltd. a dhíol.      


Fonótaí:

1 Chun mearbhall a sheachaint ó thaobh na téarmaíochta de: ar feadh na tuarascála seo, is ionann FeedHenry agus an teicneolaíocht/mhaoin intleachtúil a d’fhorbair Institiúid Teicneolaíochta Phort Láirge agus is ionann FeedHenry Ltd agus an chuideachta féin.

2National Code of Practice for Managing Intellectual Property from Publicly Funded Research, Comhairle na hÉireann um Eolaíocht, Teicneolaíocht agus Nuáil, Eanáir 2004.