Tuarascáil Speisialta 109 - Bainistiú agus diúscairt iasachtaí Thionscadal Nantes ag an GNBS

Foilsithe 19 Márta 2020

Bunaíodh an Ghníomhaireacht Náisiúnta um Bainistíocht Sócmhainní (GNBS) in 2009 chun iasachtaí a bhain le réadmhaoin a fháil ó fhorais airgeadais Éireannacha chun cabhrú leis na forais a chobhsú. Bhí an GNBS leis na hiasachtaí a choinneáil agus a bhainistiú go sealadach, agus iad a dhiúscairt ionas go bhfaighfí an toradh airgeadais is fearr is inbhainte amach.1

I rith 2018, léiríodh imní le Coiste Cuntas Poiblí Dháil Éireann agus le hOifig an Ard-Reachtaire Cuntas agus Ciste faoi dhíolachán iasachtaí áirithe ag an nGNBS in 2012, le cuideachta a bhí lonnaithe i Lucsamburg, Clairvue-Nantes Luxco SARL (Clairvue). Is maidir leis na nithe seo a leanas a léiríodh imní faoi dhíolachán na hiasachta, ar thagair an GNBS dó faoin gcódainm Tionscadal Nantes

  • dóthanacht an phróisis a d’úsáid an GNBS agus iasachtaí Thionscadal Nantes á ndíol 
  • an praghas a baineadh amach i gcomhair na n-iasachtaí
  • cibé acu ar sháraigh an díolachán srianta reachtúla ar dhíolachán sócmhainní bainc ag an GNBS.

Chinn an t-Ard-Reachtaire Cuntas agus Ciste scrúdú a dhéanamh ar an mbealach a fuair, a bhainistigh agus a dhiúscair an GNBS na hiasachtaí de réir fhorálacha Alt 9 d’Acht an Ard-Reachtaire Cuntas agus Ciste (Leasú), 1993.

Mar a fuair an GNBS na hiasachtaí

Bhí iasachtaí Thionscadal Nantes ina gcuid de phunann iasachtaí níos mó a bhí á bainistiú ag gnólacht bainisteoirí infheistíochta ar ar tugadh Avestus Capital Partners (Avestus). Chruthaigh ceathrar príomhaithe de chuid Quinlan Partnership (Páirtithe QP), ina raibh cúigear roimhe, Avestus i mí an Mhárta 2010. Ghlac sé seilbh ar ghnó bainistíochta sócmhainní agus ar fhoireann Quinlan Partnership, ach bhí an Quinlan Partnership fós faoi dhliteanas na hiasachtaí a aisíoc. Nuair a fuair an GNBS iasachtaí Avestus in 2010, aicmíodh iad mar chuid de nasc féichiúnaithe níos mó de chuid Quinlan (féach ar Fhíor).2

Tuarascáil Speisialta 109 - Figure 1

Fonótaí:

1 Alt 10, an tAcht fán nGníomhaireacht Náisiúnta um Bainistíocht Sócmhainní 2009.

2 Sainmhíniodh scóip phunann iasachtaí Avestus i gcomhfhreagras na GNBS le Coiste na gCuntas Poiblí (in 2018). Féach ar Aguisín A.

Bhí punann iasachtaí Avestus a fuair an GNBS comhdhéanta de 165 iasacht ar leithligh, le luach par €489 milliún le chéile tráth a bhfaighte.1  Bhí an phunann comhdhéanta

  • d’iasachtaí le luach par €220 milliún a bhí ráthaithe le chéad mhuirear ar chomhthaobhacht réadmhaoine
  • d’iasachtaí a bhí ráthaithe le leas gnáthscaireanna i réadmhaoin / i bhforbairtí le luach par €261 milliún2  agus
  • de dhá iasacht a bhí ‘ráthaithe le héarlais’ le luach par €7.4 milliún.

Is go forleathan ó thaobh na tíreolaíochta a bhí an chomhthaobhacht ar chúl na n-iasachtaí a bhí ráthaithe le réadmhaoin. Bhí thart faoin gceathrú cuid lonnaithe in Éirinn (féach ar Fhíor 2). Bhí an fuílleach lonnaithe i dtíortha Eorpacha éagsúla agus sna Stáit Aontaithe. Bhain cuid nach beag de na hiasachtaí a bhí ráthaithe le gnáthscaireanna le réadmhaoine a bhí lonnaithe i dtíortha Eorpacha eile.

Tuarascáil Speisialta 109 - Figure 2

Fonótaí:

1 Le luach par, tagraítear don tsuim iomlán atá le híoc ag an iasachtaí bunaithe ar na téarmaí agus ar na coinníollacha bunaidh leis na forais rannpháirteacha agus gan aon lascaine, arna feidhmiú ag an GNBS agus an iasacht á fáil, á cur san áireamh.

2 Le Fíor 2.3 (leathanach 21) cuirtear míniú i láthair ar iasachtaí a bhí ráthaithe le gnáthscaireanna.

Fuarthas iasachtaí Avestus ar aon dul le beartais agus nósanna imeachta fála caighdeánacha na GNBS, lena n-áirítear luachálacha réadmhaoine agus iasachtaí. D’íoc an GNBS €123.6 milliún as na hiasachtaí — ar lascaine 75% ar an meán. Fuarthas na hiasachtaí ar fad a bhí ráthaithe le gnáthscaireanna ar luach nialais go héifeachtach, rud lena léirítear dearcadh ginearálta na GNBS go mbíonn torthaí ar iasachtaí dá leithéid iontach éiginnte.

Mar a bhainistigh an GNBS iasachtaí Avestus

Le múnla oibriúcháin caighdeánach an GNBS, ceanglaíodh ar naisc féichiúnaithe pleananna gnó a chur faoina bráid, lena leagfaí amach an bealach a raibh sé i gceist acu a bhfiach atá dlite don GNBS a dhiúscairt.

I mí Feabhra 2011, chuir páirtithe QP plean gnó faoi bhráid na GNBS i ndáil le hiasachtaí Quinlan Partnership, dá gaireadh ‘plean gnó Avestus’ i gcoitinne ina dhiaidh. Chun críocha pleanála, nasc an GNBS iasacht eile a bhí ráthaithe le réadmhaoin agus a urraíodh ar fhorbairt oifige in Paddington, Londain, le hiasachtaí Quinlan Partnership. Shonraigh an GNBS dhá rogha fhéideartha chun punann na n-iasachtaí sin a oibriú amach. Ba iad seo a leanas iad

  • próiseas meántéarmach – fadtéarmach measctha ‘díol agus coinnigh’ cosúil lenar moladh i bplean gnó Avestus, nó
  • rogha ghearrthéarmach a bhain le díolacháin sócmhainní, a bhí ar siúl cheana féin, a chur i gcrích in éineacht le fuílleach na n-iasachtaí a athmhaoiniú láithreach.

Le páipéar a cuireadh i láthair Bhord na GNBS i mí Iúil 2011, bhíothas i bhfabhar rogha an athmhaoinithe gearrthéarmaigh ar an gcoinníoll go mbainfí spriocleibhéal fáltas (€125.5 milliún) amach de bharr na sócmhainní a choinneáil agus a dhiúscairt. Bhí an sprioc seo bunaithe ar an gcostas a mheas an GNBS a bhain leis na hiasachtaí a fháil an tráth sin, i.e. €100.7 milliún, agus ar airleacain chreidmheasa breise €4.2 million (i.e. €104.9 milliún san iomlán) d’Avestus lena rabhthas ag súil. D’fhaomh Bord na GNBS an straitéis a leagadh amach sa pháipéar go foirmiúil.

Dhearbhaigh an GNBS gur chuir sé an sprioc aisíocaíochta a raibh sé d’aidhm aici a bhaint amach in iúl d’Avestus, agus go raibh sé mhí ag Avestus chun an sprioc a chomhlíonadh. In ainneoin a thábhachtaí is a bhí an fhaisnéis seo a cuireadh in iúl, níor dhoiciméadaigh an GNBS an próiseas cumarsáide, ná níor chuir an GNBS a togra i scríbhinn chuig Avestus. Dá thoradh sin, níl aon taifead ar scóip an togra a cuireadh faoi bhráid Avestus, ó thaobh na n-iasachtaí a bhí san áireamh sa tairiscint.

Fáltais iasachtaí Avestus

Réadaigh an GNBS €204.1 milliún san iomlán i bhfáltais diúscairte agus fáltais nach fáltais de bharr diúscairte iad1 ó phunann iasachtaí iomlán Avestus. Agus costas fála an €123.6 milliún2 á chur san áireamh, agus €12.7 milliún thairis sin a d’airleac an GNBS, ba é €136.3 milliún an eisíocaíocht iomlán ar na hiasachtaí. Dá thoradh sin, bhain an GNBS barrachas airgid foriomlán €67.8 milliún amach ar phunann Avestus. Ba é 20% ráta toraidh inmheánach na GNBS ar an bpunann ar fad.

Tá sé ráite ag an GNBS, mar gheall ar luach fála an €123.6 milliún i gcomhair iasachtaí Avestus, go bhfuil sí daingean ina tuairim gurbh é luach na bhfáltas a fuair sí an toradh tráchtála ab fhearr arbh inbhainte amach an tráth sin agus gur chuir chuir sí an straitéis, a d’fhaomh Bord na GNBS, i ngníomh go hiomlán maidir le nasc iomlán Avestus a dhiúscairt agus ní codanna difriúla ina bpíosaí.

Diúscraíodh agus socraíodh iasachtaí Avestus in ocht n-idirbheart/gcuach iasachtaí.3 Déantar achoimre ar na gnóthachain/caillteanais a ginneadh do gach bloc i bhFíor 3. Ní raibh caillteanas suntasach ann ach amháin i gcás Thionscadal Nantes.

Tuarascáil Speisialta 109 - Figure 3

Fonótaí:

1 Áirítear cíos, muirir sheirbhíse, íocaíochtaí úis, srl. le fáltais nach fáltais de bharr diúscairte iad.

2 Measadh costas na fála beagnach €23 milliún faoina luach i bpáipéar Boird 2011, go príomha toisc gur fágadh iasachtaí áirithe amach agus mar gheall ar earráid shuntasach maidir le luach fála iasachta amháin.

3 Tagraíonn cuacha do shócmhainní a dhiúscraítear an tráth céanna leis an gceannaitheoir céanna. Soláthraítear tuilleadh mionsonraí ag Aguisín B.

Gnóthachan amhantair €25 milliún (iasacht 1)

B’ionann ceann amháin de na hiasachtaí a bhí ráthaithe le gnáthscaireanna i bpunann Avestus agus €51 milliún nó 10.5% den luach par tráth a faighte. Fuair an GNBS seo ar chostas fála nialais go héifeachtach. Sular aistríodh an iasacht chuig an GNBS an 1 Samhain 2010, díoladh an réadmhaoin ghaolmhar a bhí lonnaithe i Knightsbridge, Londain. Fuair an GNBS €25.3 milliún i leith leas na ngnáthscaireanna san iasacht. B’ionann sin agus gnóthachan amhantair i gcomhair na GNBS.

Aistríodh an iarmhéid iarmharach ar an iasacht chuig Clairvue in éineacht le hiasachtaí Thionscadal Nantes.

Díscríobh iasachta €6.1 milliún (iasacht 2)

Urraíodh iasacht 2 ar shealúchas gnáthscaireanna de chuid Quinlan Partnership a bhí ceangailte le forbairt shubstaintiúil réadmhaoine i mBaile Átha Cliath. Iasacht d’fhéichiúnaí difriúil de chuid na GNBS ab ea an fiach sinsearach ar an réadmhaoin, a fuair an GNBS freisin. Fuair an GNBS iasacht 2 ar €1. Ag an am, ba é €6.1 milliún luach par na hiasachta.

Díoladh an mhaoin ghaolmhar i mí Aibreáin 2011, agus cuireadh fáltais an díolacháin do shochar fhéichiúnaí sinsearach na hiasachta. Ní raibh aon chuid de na fáltais ar fáil chun iasacht Avestus, a bhí ráthaithe le gnáthscaireanna, a aisíoc. Ina ainneoinn sin, dhíscríobh an GNBS iasacht Avestus. Dá bharr sin, chun críocha na sprice aisíocaíochta, dhéileáil an GNBS leis an iasacht mar iasacht a aisíocaíodh go hiomlán.

Idirbhearta maidir le hiasachtaí eile (iasachtaí 3 go 6)

Réitíodh iasachtaí eile i bpunann Avestus trí roinnt réadmhaoine faoi bhainistíocht Avestus a díoladh sa dara leath de 2011 (iasachtaí 3 go 5) nó tríd an bhfiach par a aisíoc go hiomlán (cuach iasachtaí 6). Sna cásanna sin, bhain an GNBS cóimheá airgid amach nó rinne gnóthachain bheaga.

Dhíscríobh an GNBS na hiarmhéideanna a bhí amuigh ar iasachtaí 3 agus 4 ina dhiaidh sin. Aistríodh an iarmhéid a bhí amuigh ar iasacht 5 chuig Clairvue le hiasachtaí Thionscadal Nantes.

Gnóthachan €46 milliún de bharr iasachtaí a choinneáil (cuach iasachtaí 8)

D’íoc an GNBS beagnach €48 milliún as iasacht shinsearach féich Paddington, nuair a bhí 29% den réadmhaoin ghaolmhar á ligean ar cíos. Fuair an GNBS iasacht freisin, de chuid páirtí de chuid QP a bhain leis an réadmhaoin agus a bhí ráthaithe le gnáthscaireanna, nár íoc sí faic aisti go héifeachtach. I mí Dheireadh Fómhair 2011, d’aontaigh an GNBS i bprionsabal le togra ó infheisteoirí ar tríú páirtí iad ar chuir Avestus in aithne agus a bhí toilteanach an iasacht shinsearach a athmhaoiniú ar €55 milliún. Go luath in 2012, tháinig an GNBS ar an eolas faoi léasanna breise a síníodh le tionóntaí nua, rud lenar tugadh an leibhéal áitíochta chuig thart faoi 62%, agus lenar méadaíodh luach na réadmhaoine go suntasach. Chinn an GNBS a straitéis a athrú agus an dá iasacht a choinneáil. Ar deireadh, d’airleac an GNBS €10.3 milliún breise chun freastal ar chostais feistithe agus ar chostais eile. Nuair a díoladh an fhorbairt chríochnaithe i lár 2013, réadaigh an GNBS €104.1 milliún san iomlán ar an dá iasacht. Ba é €45.9 milliún an barrachas airgid ar iasachtaí Paddington dá thoradh sin.

Díolachán iasachtaí Thionscadal Nantes

Bhí cuach na n-iasachtaí iarmharacha a áiríodh i ndíolachán Thionscadal Nantes measctha, agus comhdhéanta d’iasachtaí a bhain le réadmhaoine in Éirinn, sa Ríocht Aontaithe agus i raon leathan stát eile san Eoraip. Áiríodh óstáin, oifigí, agus aonaid mhiondíola, tionscail agus chónaithe sna cineálacha réadmhaoine. Cé go raibh an chuid is mó den phunann comhdhéanta d’iasachtaí de chuid Quinlan Partnership, áiríodh iasachtaí pearsanta de chuid páirtithe QP sa díolachán freisin. Bhí luach par €28.7 milliún ag na hiasachtaí pearsanta tráth a bhfaighte, as ar íoc an GNBS €9.3 milliún. Bhí an íocaíocht seo comhdhéanta de €9 milliún a íocadh as iasachtaí a bhain le réadmhaoin agus de €0.3 milliún a íocadh as iasachtaí a bhí ‘ráthaithe le héarlais’.

Tairiscint Avestus

I mí Lúnasa 2011, chuir Avestus in iúl don GNBS gur fhoinsigh sé gnólacht a raibh suim aici fuílleach féich Avestus a fháil ón GNBS. Sonraíodh gur Clairvue Capital Partners (Clairvue) an ghnólacht sin, gnólacht cothromais phríobháidigh atá ar bun i in San Francisco.

I mí Dheireadh Fómhair 2011, chuir Clairvue sceideal iasachtaí, a raibh siad ag moladh a fháil, faoi bhráid agus rinne tairiscint €29 milliún i gcomhair na n-iasachtaí, ach dícheall cuí a bheith curtha i gcrích acu. Mí ina dhiaidh sin, d’aontaigh an GNBS ‘eisiachas’ a dheonú do Clairvue i ndáil le díolachán na n-iasachtaí go deireadh mhí Eanáir 2012. Aontaíodh díolachán idir na páirtithe i mí Eanáir 2012, ar phraghas €26.67 milliún. Ba é cinneadh na GNBS an iasacht, a bhí ráthaithe le gnáthscaireanna a bhain le réadmhaoin Paddington, a choinneáil, an phríomhchúis leis an laghdú (€2.3 milliún) ar an gcéad tairiscint ó Clairvue ar dtús.

Próiseas díolacháin na GNBS

Gnáthstraitéisí le cinntiú go n-uasmhéadaítear torthaí airgeadais is ea luachálacha neamhspleácha a dhaingniú ar shócmhainní reatha roimh aon diúscairtí, mar aon le próiseas margaíochta iomaíoch. I gcás nach bhfuil próiseas iomaíoch á leanúint, baineann tábhacht ar leith le luachálacha neamhspleácha reatha.

D’fhaomh an tAire Airgeadais cód cleachtais maidir le diúscairt sócmhainní bainc ag an GNBS i mí Iúil 2010. Cheangail sin ar an GNBS breithmheasa neamhspleácha reatha a fháil ar shócmhainní bainc roimh dhiúscairt. Athdhearbhaíodh an ceanglais maidir le luachálacha réamhdhíolacháin ar shócmhainní i mbeartas díolachán iasachtaí na GNBS féin, a dh’fhaomh Bord na GNBS an 8 Meán Fómhair 2011.1

I gcás dhíolachán iasachtaí Thionscadal Nantes i mí Eanair 2012, níor lorg an GNBS luachálacha reatha ar na hiasachtaí ná ar an mbun-chomhthaobhacht réadmhaoine, agus níor lean an GNBS próiseas díolacháin iomaíoch.

Fonóta:

1 Deirtear i mbeartas na GNBS maidir le díolachán iasachtaí “de réir chód cleachtais na GNBS maidir le sócmhainní bainc a dhiúscairt, caithfidh an comhairleoir díolacháin iasachtaí (nó tríú páirtí arna cheapadh chun oibriú leis an gcomhairleoir) luacháil deisce a sholáthar maidir le gach ceann de na sócmhainní atá le díol”.

Praghas díolacháin

In éagmais an fhorchinntithe a sholáthrófaí le luachálacha neamhspleácha ar shócmhainní reatha agus le próiseas iomaíoch, is suntasach an sprioc aisíocaíochta a shocraigh an Bord. Chuir an GNBS an sprioc aisíocaíochta foriomlán in iúl d’Avestus, agus d’aontaigh coigeartuithe ar an sprioc le hAvestus de réir mar a díoladh nó a tarraingíodh sócmhainní siar. Dá thoradh sin, tháinig iarmhar na sprice aisíocaíochta chun bheith ina phraghas ag an GNBS i gcomhair iasachtaí Thionscadal Nantes.

De bharr earráidí agus drochanailíse ag an GNBS, bhí an sprioc aisíocaíochta iarmharaí i gcomhair iasachtaí Thionscadal Nantes cuid mhaith níos ísle ná ba chóir. Níor shonraigh an GNBS maidir leis an €9.4 milliún a d’íoc sí leis na bainc as iasachtaí pearsanta, a bhí ráthaithe ag réadmhaoin de chuid páirtithe QP, nach raibh sé curtha isteach ina chuid den sprioc athmhaoinithe a d’fhaomh an Bord. Theip ar an GNBS freisin a fheiceáil go ndearnadh tearc-chuntas €16.1 milliún ar an luach fála a bhain le ceann de na hiasachtaí a bhí mar bhonn agus mar thaca ag an sprioc. Dá mba rud é gur léiríodh scóip iomlán na punainne iasachtaí go seasta agus go cruinn sa sprioc aisíocaíochta bunaidh, bheadh thart faoi €56 milliún i gceist leis an sprioc iarmharach a bhí le baint amach trí dhíolachán iasachtaí Thionscadal Nantes i.e. thart faoi €29 milliún níos mó ná a baineadh amach leis an díolachán.

Dá mbeadh sprioc aisíocaíochta níos airde socraithe ag an GNBS i gcomhair iasachtaí Thionscadal Nantes, níl aon ráthaíocht ann go bhféadfaí díolachán a thabhairt chun críche ag an bpraghas níos airde. Ní féidir a fhios a bheith againn anois an bhféadfaí teacht ar phraghas margaidh, a bheadh bunaithe ar fhorais iomaíocha, i gcomhair iasachtaí Thionscadal Nantes. In ainneoin sin, tá sé deacair teacht ar an gconclúid gur dhaingnigh an GNBS an praghas ab fhearr ab fhéidir maidir le díolachán iasachtaí Thionscadal Nantes.

In éagmais próisis luachála sócmhainní agus díolacháin iomaíoch ón tréimhse chéanna, níl aon bhonn ar a bhféadfaí teacht ar an gconclúid gur bhain an GNBS an t-olltoradh airgeadais ab fhearr ab fhéidir amach ó dhíolachán iasachtaí Thionscadal Nantes.

Alt 172 den Acht fán nGNBS a chomhlíonadh

Toirmisctear le ceanglais alt 172 (3) den Acht fán nGNBS 2009 (an tAcht fán nGNBS) ar an nGNBS réadmhaoin a dhíol le féichiúnaí (nó le féichiúnaí gaolmhar, faoi mar a shainmhínítear san Acht fán nGNBS) atá ar mainneachtainn i ndáil le haon iasacht a fuair an GNBS. Tá an srian seo teoranta áfach, agus ní bhaineann sé le díolachán iasachta/iasachtaí ag an nGNBS.

In aineoinn na dteorainneacha a bhaineann le halt 172 a fheidhmiú, cheangail an GNBS orthu siúd a bhí ag ceannach iasachtaí dearbhú a dhéanamh á dheimhniú nach raibh an ceannaitheoir nasctha leis an bhféichiúnaí a raibh a c(h)uid iasachtaí á gceannach aige nó aici.

Is ar leithligh a rinneadh Clairvue agus páirtithe QP na dearbhuithe a d’éiligh an GNBS. Lena chois sin, nocht Clairvue don GNBS cineál an táille agus na socruithe cúitimh a bhain le feidhmíocht a bhí ag Avestus le Clairvue, lena n-áirítear socruithe go bhfuasclódh roinnt páirtithe de chuid QP iasachtaí pearsanta ag tráth amach anseo. Dúirt an GNBS go ndearna sí a machnamh ar na socruithe sin an tráth sin, agus gur mheas sí gur cuid inghlactha den idirbheart iad nach ndeachaigh i bhfeidhm ar an nGNBS.

Tá an GNBS tar éis a rá nár cuireadh ar an eolas í faoi cheapachán duine de na stiúrthóirí in Avestus (nárbh fhéichiúnaí de chuid na GNBS é/í) mar stiúrthóir de chuid Clairvue. Tar éis fiosrúchán a rinneadh le Clairvue le déanaí áfach, tá an GNBS tar éis teacht ar an gconclúid nár tháinig Clairvue chun bheith ina dhuine nasctha de chuid páirtithe QP nó de chuid Avestus Capital Partners de thoradh an cheapacháin.