Tuarascáil Speisialta 110 - An Scéim Tacaíochta Tithe Altranais (Margadh Cothrom)

Foilsithe 10 Lúnasa 2020

Bunaíodh an Scéim Tacaíochta Tithe Altranais — a dtagraítear dó go ginearálta mar ‘Margadh Cothrom’ — in 2009 chun tacaíocht airgeadais a sholáthar do chónaitheoirí incháilithe i dtreo an chostais a bhíonn ar a gcúram i dteach altranais.1 Bíonn ar chónaitheoirí ranníocaíocht a dhéanamh i dtreo na gcostas cúraim, ag brath ar a maoin, agus ranníocann FSS fuílleach na gcostas siúd.

Faoin mbliain 2018, bhí tacaíocht airgeadais á soláthar ag FSS do beagán de bhreis ar 23,300 duine aonair. Thug FSS le fios gurbh ionann an tacaíocht seo agus €969 milliún in 2018, €51 milliún i bhfoirm iasachtaí le cónaitheoirí san áireamh freisin chun cabhrú leo a ranníocaíochtaí a íoc. Measann FSS gur íocadh €343 milliún breise go díreach le tithe altranais in 2018, i bhfoirm ranníocaíochtaí cónaitheoirí.

Bíonn cúram á sholáthar ag beagnach 550 teach altranais laistigh den Scéim. Bíonn ceithre as cúig theach á reáchtáil go príobháideach nó á n-oibriú ag comhlachtaí deonacha. Tithe altranais poiblí is ea an fuílleach, a oibríonn FSS nó a oibrítear thar ceann FSS.

Ó thaobh na praiticiúlachta de, is casta an Scéim a oibriú agus baineann gníomhaíochtaí agus feidhmeanna leis faoina dtugann réimse gníomhaireachtaí Stáit. Tugadh faoin scrúdú seo chun léargas ginearálta a sholáthar ar an Scéim i ndiaidh na chéad tréimhse deich mbliana a raibh an Scéim á feidhmiú lena linn.

Bhí an tuarascáil seo tugtha chun críche go mór mór nuair a bhris COVID-19 amach. Ní dhéantar breithniú, dá bharr, sa tuarascáil ar na rioscaí agus na héiginnteachtaí a bhaineann leis an tsaincheist sláinte poiblí dhomhanda seo ná ar an tionchar suntasach is dócha a imreoidh siad ar an earnáil tithe altranais.

Fonótaí:

1 Bunaíodh an Scéim faoin Acht fán Scéim um Thacaíocht Tithe Banaltrais, 2009

Scóip an chúraim a fhóirdheonaítear

Thug an Roinn Sláinte agus FSS an liosta earraí agus seirbhísí in 2009 a mbeadh cúram teach altranais i gceist leo ar mhaithe leis an Scéim. Is éard atá iontu seo — ar a dtugtar ‘gnéithe na gcostas’ — ná cóiríocht, cóir leapa, bia, cúram altranais agus pearsanta, níochán agus áiseanna agus fearais chaighdeánacha chun cabhrú le maireachtáil laethúil. Cé go ndearnadh athbhreithniú ar na caighdeáin agus ar na rialacháin a bhaineann le cúram teach altranais a sholáthar ó cuireadh tús leis an Scéim, ní dhearnadh aon athbhreithniú ar na gnéithe siúd.

Déanann tithe altranais poiblí agus príobháideacha réimse earraí agus seirbhísí a shocrú nó a sholáthar nach n-íocann ráta na Scéime astu, mar shampla, teacht ar chláir shóisialta. Thug an fhoireann scrúdaithe faoi deara gurbh éagsúil leibhéal na sonraí a soláthraíodh faoi tháillí breise a gearradh ar chónaitheoirí faoin Scéim laistigh de shampla de chonarthaí cúraim i dtithe altranais príobháideacha. Tá an dealramh air gur dóchúla go ndéanfaidh cónaitheoirí i dtithe altranais príobháideacha táillí a thabhú do sheirbhísí breise i gcomparáid le cónaitheoirí i dtithe altranais poiblí. Bhunaigh an Roinn Sláinte agus FSS foireann tionscadail in 2018 chun athbhreithniú a dhéanamh ar na táillí breise a bhí i bhfeidhm i dtithe altranais.

Rátaí táille seachtainiúla a ríomh

Ceanglaítear in Acht 2009 go léirítear na táillí ar sheirbhísí cúraim atá le cur ar fáil do dhuine aonair lena dtacaíonn an Scéim i dtaobh ráta seachtainiúil. Ríomhtar ráta seachtainiúil aonair do gach teach altranais a ghlacann páirt sa Scéim. Tá an ráta seachtainiúil a ríomhtar mar an gcéanna do gach cónaitheoir laistigh den teach altranais, gan aird ar an méid a bhraitheann siad ar an tacaíocht, aois, nó ar aon toisc eile.

Ba é €1,564 sa tseachtain meánráta na táille le haghaidh tithe altranais poiblí in 2018. Ba é €968 sa tseachtain an meánphraghas uasta inmhuirir comhaontaithe ar thithe príobháideacha nó deonacha. Ba é 62% an difríocht. Mar gheall go mbíonn na modhanna a úsáidtear chun na rátaí seachtainiúla a chinneadh difriúil i gcás gach earnála, is deacair comparáid bhríoch a dhéanamh idir rátaí táille. Tá athbhreithniú ar luach ar airgead á dhéanamh ag an Roinn Sláinte faoi láthair ina bhfuil comparáid á déanamh ar na costais chúraim ar fud na hearnála tithe altranais.

Costas seachtainiúil an chúraim i dtithe altranais poiblí

Bronntar an t-údarás in Alt 33 d’Acht 2009 ar FSS chun táille a ghearradh ar sheirbhísí cúram cónaithe fadtéarmach, ach tá sé ina choinníoll, áfach, nár cheart don táille an costas a íocann FSS chun an tseirbhís a sholáthar a shárú. Tagtar ar ráta na táille seachtainiúla ar thithe altranais poiblí de bharr chostais na Scéime sa tréimhse roimhe agus i ndiaidh iad a choigeartú i dtaobh líon na leapacha scéime atá ar fáil agus glacadh leis go bhfuil 95% de na leapacha siúd á úsáid ag cónaitheoirí. Mar gheall nach bhfuil córas airgeadais comhtháite aonair ag FSS, áfach, is casta an próiseas maidir leis na costais stairiúla, a bhaineann leis an Scéim, a shainaithint agus a aonrú. Cruthaíonn seo rioscaí maidir le hiomláine agus cruinneas chostas an chúraim bunaithe ar rátaí táille a ríomhann agus a fhoilsíonn FSS.

Dáiltear buiséid ar thithe altranais poiblí bunaithe ar an ráta táille seachtainiúla a ríomhtar. D’fhéadfadh easnaimh chistithe teacht chun cinn i measc na dtithe altranais siúd i gcás go mmbíonn an ráta áitíochta níos lú ná an ráta a mbíonn súil leis, nó i gcás gurb airde costais oibriúcháin reatha an tí altranais ná costais na tréimhse roimhe. Theastaigh cistiú breise €23 milliún don bhliain 2018 ó acmhainní eile an Státchiste chun íoc as na heasnaimh siúd.

Gheall FSS in 2015 chun costas seachtainiúil an chúraim a fhoilsiú, bunaithe ar rátaí táille do thithe altranais poiblí. Foilsíodh rátaí táille don bhliain 2016 ach níor foilsíodh iad don bhliain 2017. De bhreis air sin, ní dhearnadh athbhreithniú ar na rátaí táille a foilsíodh i bhFeabhra 2018 agus na coigeartuithe pá a cuireadh i bhfeidhm á gcur san áireamh. Mar thoradh air sin, bhí na rátaí seachtainiúla inmheánacha a úsáideadh chun críocha chistiú agus chuntasaíocht FSS in 2018 3% ní b’airde, ar an meán, ná na rátaí a foilsíodh. Ní raibh aon impleachtaí aige seo, áfach, i dtaobh fhormhór thairbhithe na Scéime, mar gheall gur bhain a ranníocaíochtaí lena maoin, seachas le ráta chostas seachtainiúil an chúraim.

Praghas uasta seachtainiúil comhaontaithe i dtithe altranais príobháideacha

Foráiltear le hAlt 40 d’Acht 2009 do shocruithe praghais a dhéanamh chun cúram cónaithe fadtéarmach a sholáthar trí idirbheartaíocht a dhéanamh le tithe altranais príobháideacha agus deonacha. Is é an Ciste Náisiúnta um Cheannach Cóireála (an CNCC) an comhlacht a d’ainmnigh an tAire Sláinte chun an próiseas idirbheartaíochta a bhainistiú agus chun comhaontuithe praghsála a dhéanamh leis na tithe altranais siúd.

Nuair a tugadh an Scéim isteach den chéad uair in 2009, chuir an CNCC an meánphraghas seachtainiúil ar tairiscint do gach teach altranais a bhí á fháil aige sa mhargadh oscailte. Rinneadh é sin chun aon mhoilleanna nó aon easnaimh toillte a sheachaint a d’fhéadfadh teacht chun cinn sa ghearrthéarma dá uireasa. In go leor cásanna, d’imir na rátaí táille tosaigh seo tionchar ar idirbheartaíocht ina dhiaidh sin. Sula dtugann an CNCC faoi idirbheartaíocht le teach altranais, tugann sé faoi anailís airgeadais ar fhaisnéis a sheolann an teach altranais ar aghaidh. Is minic go n-áirítear leis seo anailís ar rátaí áitíochta seomraí, ríomh ar chostas aonaid seachtainiúil an tí altranais agus ar fhaisnéis eile maidir le láimhdeachas, brabús roimh ús agus cáin, agus costais airgeadais an tí altranais.

Thug an CNCC le fios go ndéantar breithniú ar na critéir seo a leanas freisin:

  • costais a thabhaíonn an teach altranais go réasúnta agus go stuama agus fianaise i leith luach ar airgead 
  • an praghas/na praghsanna a gearradh roimhe seo 
  • an praghas a ghearrtar sa mhargadh áitiúil 
  • srianta buiséadacha agus an oibleagáid a bhíonn ar an Stát chun úsáid fhreagrach a bhaint as acmhainní.

Cé nach n-aithnítear go foirmiúil meánleibhéal spleáchais cónaitheoirí mar chritéir, luadh sa scrúdú go bhfuil roinnt fianaise ann go bpléitear leibhéil ghinearálta spleáchais sa teach altranais fad a bhíonn idirbheartaíocht á déanamh ar phraghas. Níor sholáthair an CNCC samhail, áfach, ina mínítear conas a dhéantar na critéir éagsúla a mheas agus a thabhairt san áireamh, á rá go ndéantar breithniú comhiomlán ar na critéir go léir. Dá réir sin, ní soiléir conas a imríonn na critéir seo tionchar ar an idirbheartaíocht a dhéantar ar an bpraghas a chomhaontaítear leis an teach altranais.

Moladh in athbhreithniú ar an Scéim a rinne an Roinn Sláinte in 2015 go ndéanann an CNCC athbhreithniú ar an gcóras idirbheartaíochta praghais atá ann faoi láthair ag féachaint leis an méid seo a leanas a dhéanamh:

  • a chinntiú go bhfuil toilleadh leordhóthanach ann dóibh siúd a dteastaíonn cúram casta uathu 
  • luach agus barainneacht a chinntiú, agus an costas riaracháin is ísle agus is féidir á ghearradh 
  • trédhearcacht na meicníochta praghsála a mhéadú chun gur féidir le hinfheisteoirí reatha agus féideartha i dtithe altranais cinntí feasacha a dhéanamh

Tugadh an t-athbhreithniú seo chun críche ach níor foilsíodh é go fóill.

Cé go mbaineann breithiúnas a thabhairt leis anidirbheartaíocht, agus aird ar a cineál, is tábhachtach go gcoimeádann an CNCC fianaise dhoiciméadach dhóthanach lena éascú meastóireacht a dhéanamh ar phríomhchinntí a rinneadh sa phróiseas idirbheartaíochta. Dheimhnigh an scrúdú nach bhfuil nósanna imeachta scríofa inmheánacha nó lámhleabhar treorach ag an CNCC dá fhoireann a bhíonn i mbun an phróisis idirbheartaíochta.

Nuair a theipeann ar idirbheartaíocht comhaontú a bhaint amach, is féidir leis an teach altranais a iarraidh go ndéanfaidh POF an CNCC athbhreithniú. Ar feitheamh toradh idirbheartaíochta nó athbhreithnithe, is féidir leis an CNCC síneadh lena ngníomhas comhaontaithe a chur ar tairiscint do theach altranais, ar an bpraghas reatha, ar feadh tréimhse a fhaide le trí mhí, nó níos faide i gcás go leanann an idirbheartaíocht ar aghaidh níos faide. Ní ghineann an CNCC faisnéis bhainistíochta ar na tosca is cúis le hidirbheartaíocht a mhaireann tamall fada, nó líon agus minicíocht na síntí le conradh.

Sonraítear sa reachtaíocht gurb é an praghas a chomhaontaítear idir an CNCC agus an teach altranais an praghas uasta is féidir a ghearradh maidir leis na gnéithe cúraim atá ‘faoi chuimsiú na scóipe’ i gcás cónaitheoir aonair lena dtacaítear faoin Scéim. Dheimhnigh an scrúdú nach n-imítear ón bpraghas seo, áfach, sa chleachtas. Déantar an praghas seasta a ghearrann an teach altranais do gach cónaitheoir i rith théarma an chomhaontaithe den phraghas uasta a comhaontaithe.

Éileamh ar an Scéim

Tá teorainn airgid thirim ar an Scéim, a chiallaíonn gur gá do FSS srian a chur ar rochtain ar thairbhí na Scéime má bhítear ag súil leis go n-úsáidfear an cistiú go léir atá ar fáil ar feadh tréimhse shonraithe. Is é an baol i gcás na gcúinsí siúd ná nach gcuirtear cúram cónaithe fadtéarmach ar fáil do dhaoine a dteastaíonn sé uathu i dtaobh cúrsaí leighis, ar bhealach tráthúil agus/nó go n-íocann codanna eile den tseirbhís sláinte, iarratasóirí agus a dteaghlaigh as costais ina ionad sin.

Cé go n-athraíonn líon na ndaoine a dtugtar tacaíocht dóibh faoin Scéim le himeacht ama, bíonn líon bliantúil na n-iarratas ar thacaíocht faoin Scéim sách seasmhach (thart ar 10,000 duine sa bhliain). Imríonn an chaoi go go mbíonn buiséad na Scéime teoranta i dtaobh airgead tirim tionchar ar an am a chaitheann iarratasóirí, a fhaomhtar chun tacaíocht a fháil, ar an liosta socrúcháin náisiúnta fad a bhí siad ag feitheamh le faomhadh cistithe. Leag FSS sprioc amach nár cheart don tréimhse uasta ama ar an liosta socrúcháin bheith níos faide ná ceithre seachtaine, ar an meán, i mbliain. Baineadh an sprioc amach den chuid ba mhó, ach faoi Mheán Fómhair 2019, bhí méadú tagtha ar an tréimhse feithimh uasta go dtí ocht go leith seachtain, agus bhí beagán de bhreis ar 1,200 duine ar an liosta socrúcháin náisiúnta.

Ghlac tromlach na n-iarratasóirí lena n-áiteanna in 2018 i dteach altranais laistigh de cheithre seachtaine i ndiaidh faomhadh cistithe a fháil. Ag deireadh 2018, áfach, bhí 848 duine ann ar faomhadh cistiú dóibh ach nár tugadh cead isteach dóibh go fóill go dtí teach altranais. In 20% de na cásanna seo (166 cás), bhí faomhadh cistithe i bhfeidhm ar feadh breis agus sé mhí.

Chuir FSS socruithe i bhfeidhm maidir le cúram gearrthéarmach idirthréimhseach lena éascú daoine breacaosta a scaoileadh ó ospidéal géarchúraim go dtí suíomh cúram cónaithe fadtéarmach ar feitheamh faomhadh maidir le cistiú Scéime. Ní íoctar as costais a bhaineann le cúram idirthréimhseach as buiséad na Scéime, ach ó acmhainní eile an Státchiste. Tháinig méadú ar íocaíochtaí le tithe altranais príobháideacha nó deonacha maidir le cúram idirthréimhseach aníos ó €7.2 milliún in 2015 go dtí beagán faoi bhun €12 milliún in 2018 — ar méadú 67% é seo. Ní heol dúinn an costas a bhí ar chúram idirthréimhseach a sholáthar d’iarratasóirí Scéime i dtithe altranais poiblí. De bhreis air sin, ní bhailítear ranníocaíochtaí cónaitheoirí fad a bhíonn cúram idirthréimhseach á sholáthar.

Measúnú ar ranníocaíochtaí cónaitheoirí

Trína ranníocaíochtaí, íocann cónaitheoirí i dtithe altranais a fhaigheann tacaíocht ón Scéim thart ar 30% den chostas a bhíonn ar an gcúram caighdeánach a fhaigheann siad i dteach altranais.

Ríomhtar ranníocaíocht chónaitheora le costas a gcúraim i bpróiseas measúnaithe airgeadais, atá bunaithe ar

  • 80% ar a mhéad dá ioncam seachtainiúil
  • 7.5% de luach a dtí (agus faoi chúinsí áirithe, de luach a bhfeirme nó a sócmhainní gnó), faoi réir caidhp trí bliana, agus
  • 7.5% de luach a sócmhainní eile sa bhliain.1

Ní chuirtear príomháit chónaithe (agus feirm nó gnólacht cáilitheach) duine aonair san áireamh sa mheasúnú airgeadais ar feadh na chéad trí bliana (tugtar ‘an chaidhp trí bliana’ air seo) gan aird ar an bhfad ama a chaitear i gcúram teach altranais. Tugtar neamhaird don ranníocaíocht 7.5% de luach sócmhainní dá leithéid i gcás daoine aonair a raibh a gcúram i dteach altranais á fháil agus á íoc acu go príobháideach ar feadh trí bliana sula ndearnadh iarratas ar an Scéim.2

Nuair a dhéanann duine aonair iarratas ar an Scéim, bíonn air/uirthi sonraí a thabhairt do FSS faoina (h)ioncam agus a s(h)ócmhainní, chomh maith le fianaise dhoiciméadach tacaíochta. Murab ionann agus an scéim cárta leighis, dheimhnigh an scrúdú nach sonraíonn FSS cineál na fianaise doiciméadaí a theastaíonn do go leor saghsanna ioncaim agus sócmhainní, nó na tréimhsí ama ar chóir a bheith i gceist leis an bhfianaise sin ó thaobh a dhéanaí is a eisíodh í.

De réir an dlí, caithfidh FSS sceideal sócmhainní a fháil maidir le bás cónaitheora. Ní tharlaíonn sé seo i ngach cás. Sa chás go bhfuarthas sceidil sócmhainní, níor sainaithníodh in athbhreithnithe dliteanais bhreise i naoi as deich gcás. Sainaithníodh dliteanais bhreise in 10% de na cásanna. Sa chás go ndearnadh iad a chainníochtú, ba é €16,100 meánluach an dliteanais bhreise.

Fonótaí:

1 Áirítear leis seo sócmhainní feirme agus gnó nach sásaíonn na critéir chun cáiliú do chaidhp trí bliana.

2 Nó ar cóimhéid ar feadh cuid de thréimhse trí bliana.

Iasachtú le cónaitheoirí teach altranais

Tá gné iasachta roghnach ina cuid den Scéim. Tá seo in ainm is a chinntiú nach mbíonn ar an duine aonair a dteach nó a sócmhainní réadmhaoine a dhíol chun íoc as cúram cónaithe fadtéarmach. Is féidir an iasacht a aisíoc ag aon tráth, ach is gnách go mbíonn sé le haisíoc ar bhás an duine aonair, nó ar dhíol/aistriú na réadmhaoine. Cláraíonn FSS táille ar an réadmhaoin atá i gceist go foirmiúil.

Bhain beagán de bhreis ar 10,600 duine aonair leas as gné iasachta na Scéime a fhad le Nollaig 2018. Ba é €239 milliún an méid iomlán de chistiú iasachta a bhí curtha chun cinn ar an dáta sin.

Faoi dheireadh mhí na Nollag 2018, bhí fógra tugtha do na Coimisinéirí Ioncaim maidir le 5,650 iasacht arbh fhiú €114.1 milliún iad, ar chuí tús a chur le haisghabháil ina leith. Faoi dheireadh Fheabhra 2020, bhí €105.7 milliún nó 93% i socraíocht iomlán arna aisghabháil ag na Coimisinéirí Ioncaim. Bhí €1.6 milliún sa bhreis faighte i gcásanna socraíochta páirtí. Bhí na hiasachtaí eile, ar luach €6.8 milliún, dlite thar téarma le haisíoc.

Ceadaítear i reachtaíocht na Scéime 12 mhí ó dháta an bháis nó sé mhí i gcás dhíol nó aistriú na réadmhaoine chun an iasacht a aisíoc. I ndiaidh an dáta dhlite, bíonn ús le híoc ar aon iasachtaí nár íocadh ar ais go fóill (nó aon iarmhéideanna nár íocadh ar ais go fóill). Tugadh faoi deara sa scrúdú roinnt moilleanna a bhí ar an am a ghlac sé ar FSS chun fógra a thabhairt do na Coimisinéirí Ioncaim agus don duine cuntasach faoin méid a bhí le haisghabháil i ndiaidh an imeachta ábhartha. Laghdaíonn seo an t-am a bhíonn ar fáil chun aisghabháil sular féidir ús a ghearradh.

Faoi dheireadh Fheabhra 2020, bhailigh na Coimisinéirí Ioncaim ús mar gheall ar íocaíocht dhéanach ar luach €1.65 milliún a fhad le deireadh 2018 ar iasachtaí ar tugadh fógra ina dtaobh. Níor gearradh ús ar luach measta breise €1.7 milliún nó rinneadh an t-ús a tharscaoileadh i gcásanna eile a tugadh chun críche. Luaigh na Coimisinéirí Ioncaim gurb é a gcur chuige ginearálta gan ús a ghearradh, nó é a tharscaoileadh, sa chás go raibh moilleanna ar eastáit a shocrú mar gheall ar mhoilleanna próiseála a bhí ar chomhlachtaí Stáit.