Tuarascáil Speisialta 111 - An Ghníomhaireacht Náisiúnta um Bainistíocht Sócmhainní - Dul chun cinn maidir le cuspóirí a bhaint amach faoi mar a bhí cúrsaí ag deireadh 2018

Foilsithe 22 Iúil 2020

Bunaíodh an Ghníomhaireacht Náisiúnta um Bainistíocht Sócmhainní (NAMA) i mí na Nollag 2009 mar chuid de fhreagairt an Stáit do ghéarchéim baincéireachta 2008.

Ba é an bunsmaoineamh a bhí ann go mbeadh iasachtaí réadmhaoin-ghaolmhara á bhfáil ag NAMA ó bhainc tráchtála, chun na hiasachtaí agus an chomhthaobhacht ghaolmhar a choimeád agus a bhainistiú — réadmhaoin den chuid is mó — agus i ndeireadh na dála, chun na sócmhainní seo ar fad a dhiúscairt ar bhealach a chosnaíonn leasanna an Stáit. Ansin scoirfeadh NAMA de bheith ar marthain.

Ceanglaíonn Alt 226 d’Acht NAMA ar an Ard-Reachtaire Cuntas agus Ciste, gach trí bliana, an méid dul chun cinn atá déanta ag NAMA i ndáil lena cuspóir foriomlán a chomhlíonadh, a mheas. Is é seo an tríú tuarascáil ar dhul chun cinn. Breithnítear sa tuarascáil seo dul chun cinn NAMA chomh fada is a bhaineann le gnóthachtáil a príomhchuspóirí agus a príomhspriocanna go dtí deireadh 2018. Más iomchuí agus má tá a leithéid ar fáil, soláthraítear faisnéis bhreise a bhaineann le tréimhsí níos déanaí.

Iasachtaí agus fiachas a bhaineann le NAMA

D’íoc NAMA €31.8 billiún leis na bainc le haghaidh na n-iasachtaí a fuarthas in 2010 agus 2011. B’ionann é seo agus lascaine 57% ar pharluach €74.4 billiún na n-iasachtaí. Maoiníodh an fáltas trí fhiachas — €30.2 billiún i mbannaí ráthaithe (sinsearacha) rialtais agus €1.6 billiún i bhfofhiachas.

Laghdaigh luach iasachtaí na bhféichiúnaithe ó €28 billiún ag deireadh 2010 go dtí €1.2 billiún ag deireadh 2019. Áiríodh san iarmhéid ag deireadh 2019 iasachtú breise á dhéanamh ag NAMA chun cead a thabhairt d’fhéichiúnaithe agus/nó glacadóirí ar chuideachtaí féichiúnaí dul chun cinn a dhéanamh i ndáil le forbairt suíomhanna agus tionscadal áirithe. Bhí na hiasachtaí iarmharacha á n-urrú ag sócmhainní atá lonnaithe go príomha in Éirinn.

Príomhchuspóir a bhí sonraithe ag NAMA ba ea an fiachas eisithe le haghaidh na n-iasachtaí in 2020 a fhuascailt. Comhlíonadh an sprioc seo, agus ó 2014 ar aghaidh, bhí sé chun cinn go suntasach ar an bpróifíl aisíocaíochta intuigthe ó na spriocanna aisíocaíochta eatramhacha a bhí sonraithe.

  • Bhí fiachas sinsearach de €30.2 billiún aisíoctha faoi dheireadh mhí Dheireadh Fómhair 2017.
  • Bhí trian den fhofhiachas athcheannaithe faoi dheireadh 2018.
  • Athcheannaíodh iarmhéid an fhofhiachais ar an gcéad dáta ceannaigh, i Márta 2020.

Figure

Gnóthú costais

Cuspóir straitéiseach a shonraigh an Bord in 2012 ba ea gnóthú gach costas gan dul i muinín breis iasachtaíochta. Comhlíonadh an cuspóir seo. Ghnóthaigh NAMA a costais agus ní raibh gá le breis iasachtaíochta. Ag deireadh 2018, thuairiscigh NAMA tuilleamh iomlán coimeádta de €4.2 billiún. Amhail ag deireadh 2019, tá Bord NAMA ag súil le barrachas de €4 bhilliún a thuairisciú nuair a bheidh a cuid oibre curtha i gcrích.

Ráta toraidh

Tá cuspóir reachtúil ag NAMA an toradh airgeadais is fearr agus is féidir a chinntiú don Stát.

Is ionann an ráta toraidh inmheánach (IRR) agus méadracht feidhmíochta caighdeánach le haghaidh infheistíochtaí tráchtála réadmhaoin-ghaolmhara (agus infheistíochtaí eile). Ní raibh spriocanna sonraithe, áfach, le haghaidh IRR ar a hinfheistíochtaí iomlána.

Nuair a bhí na hiasachtaí á bhfáil ag NAMA in 2010 agus 2011, fortheilgeadh sreafaí airgid thar shaolré na n-iasachtaí a bhí lascainithe ag meánráta de thart ar 5% chun luach fála na n-iasachtaí a ghiniúint. Dá mbeadh na sreafaí airgid tarlaithe de réir mar a bhí fortheilgthe ag an am sin, bheadh IRR de 5% ginte ag NAMA.

Ag deireadh 2012, go príomha mar thoradh ar laghdú ar luachanna réadmhaoine in Éirinn a tharla i ndiaidh do NAMA na hiasachtaí a fháil, bhí an IRR fortheilgthe ar infheistíocht NAMA cothrom le thart ar 3.8%. I bhfianaise an téarnaimh láidir ina dhiaidh sin sa mhargadh réadmhaoine agus i bhfeidhmíocht infheistíochta NAMA, bhí an IRR fortheilgthe ag deireadh 2016 cothrom le thart ar 6.2%; bhí an IRR fortheilgthe ag deireadh 2018 cothrom le thart ar 6.6%.

Áiríodh in eisíocaíocht thosaigh NAMA chun na hiasachtaí de €31.8 billiún a fháil, €5.6 bhilliún de chúnamh Stáit do na bainc, a bhí faofa ag an gCoimisiún Eorpach. Síleann NAMA go bhfuil sé níos oiriúnaí an IRR a ríomh trí thagairt a dhéanamh do mhargadhluach na n-iasachtaí tráth a bhfála (i.e. €26.2 billiún) agus ní an €31.8 billiún a íocadh chun na hiasachtaí a fháil. Ar an mbonn sin, ag deireadh 2018, thuairiscigh NAMA IRR fortheilgthe de 12.8%. Níl sé seo inchomparáide, áfach, leis an ráta lascaine bunaidh de 5%.

Forbairt tráchtála

In 2014, ghlac NAMA cuspóir tánaisteach maidir le héascú forbairt cóiríocht oifige i mBaile Átha Cliath. Bhí spéis ag NAMA i gcéatadán suntasach den talamh neamhfhorbartha i gCrios Forbartha Straitéiseach (SDZ) Dhugthailte Bhaile Átha Cliath. D’fhaomh Bord NAMA plean gnó straitéiseach le haghaidh na suíomhanna i Meán Fómhair 2014.

Níor áiríodh sa phlean gnó spriocanna foirmiúla maidir leis na cuspóirí sonraithe. Cé gur measadh go bhféadfaí tús a chur leis an obair thógála ag na suíomhanna in 2016, níos sonraíodh aon amscála maidir le cur i gcrích na forbartha.

Ag deireadh 2018, bhí tús curtha leis an obair thógála nó bhí an obair thógála curtha i gcrích ar 70% den talamh a raibh leas ag NAMA ann. Ag deireadh 2020, bhí tús curtha leis an obair thógála nó bhí an obair thógála curtha i gcrích ar shuíomhanna ar 86% den talamh a raibh leas ag NAMA ann.

Forbairt chónaithe

Ní cheanglaítear go sainráite i bhfeidhmeanna reachtúla NAMA páirt a ghlacadh i bhforbairt nó i soláthar aonad cónaithe. Ghlac an Bord, áfach, le héascú soláthar tithíochta, faoi réir inmharthanacht tráchtála, mar chuspóir tánaisteach. Rinne sé iarracht aonaid chónaithe a chur ar fáil do na margaí tithíochta sóisialta agus tithíochta tráchtála.

Tithíocht shóisialta

Fuair NAMA leas i roinnt forbairtí réadmhaoine cónaithe tráth faighte na n-iasachtaí ó na hinstitiúidí rannpháirteacha. Áiríodh i measc na bhforbairtí seo aonaid chónaithe i suíomhanna éagsúla agus a bhí ag céimeanna éagsúla forbartha. Cé go raibh roinnt forbairtí suite i gceantair nach bhfuil mórán éilimh ar thithíocht shóisialta iontu, measadh gur bhain an poitéinseal le forbairtí eile a leithéid sin d’éileamh a chomhlíonadh. I ndeireadh na dála, is iad na húdaráis áitiúla agus An Ghníomhaireacht Tithíochta atá freagrach as cinneadh maidir le hoiriúnacht a dhéanamh.

Go dtí deireadh Mhárta 2019, bhí 7,050 réadmhaoin chónaithe sainaitheanta ag NAMA mar réadmhaoin a d’fhéadfadh a bheith oiriúnach le haghaidh tithíocht shóisialta, ach bhí an t-éileamh ó chomhlachtaí tithíochta i bhfad níos ísle.

Shocraigh NAMA sprioc - 2,000 aonad tithíochta sóisialta a chur ar fáil faoi dheireadh 2015, agus comhlíonadh an sprioc seo. Faoi dheireadh 2018, bhí 2,445 aonad curtha ar fáil ag NAMA le haghaidh tithíocht shóisialta. Ina theannta sin, bhí conarthaí á socrú le haghaidh 36 aonad. Bhí éileamh le haghaidh 248 aonad breise deimhnithe le NAMA amhail ag Márta 2019. Áirítear anseo 1,352 aonad de thithíocht shóisialta atá léasaithe chuig 14 chomhlacht tithíochta faofa trí fhochuideachta NAMA, a raibh na haonaid faighte aici ó fhéichiúnaithe nó glacadóirí NAMA. Cuireadh na haonaid a bhí fágtha ar fáil trí dhíolachán díreach nó léasú díreach.

Soláthar réadmhaoin chónaithe tráchtála

I mí na Samhna 2015, shonraigh NAMA sprioc dhúshlánach - 20,000 aonad cónaithe a sholáthar sa tréimhse cúig bliana idir 2016 agus 2020, ar shuíomhanna a raibh leas airgeadais aici iontu. Measadh go mbeadh an fhorbairt á maoiniú go hiomlán nó i bpáirt ag NAMA, i gcomhpháirt le féichiúnaithe nó glacadóirí, agus go mb’fhéidir go mbeadh tríú páirtithe páirteach ann freisin. Glacadh leis an gcur chuige seo ar an mbonn go mbeadh toradh níos airde do NAMA dá thoradh, agus go mbeadh aonaid chónaithe á soláthar ar bhealach níos tapúla don mhargadh tithíochta.

Níltear ag súil go mbeidh an sprioc maidir le haschur cónaithe ar ghlac NAMA léi in 2015 á comhlíonadh. Amhail ag deireadh 2018, fortheilgeadh go mbeadh thart ar 13,000 aonad curtha ar fáil ar shuíomhanna a raibh leas ag NAMA iontu faoi dheireadh 2021. Bheadh sé seo cothrom le soláthar 65% den sprioc, ach bliain níos déanaí ná mar a bhí fortheilgthe.

Measann NAMA, nuair a bhíonn monatóireacht a déanamh ar sholáthar a sprioc chónaithe de 20,000 aonad, go bhfuil sé oiriúnach an 8,025 aonad atá fortheilgthe a thógfar ar shuíomhanna atá díolta ag féichiúnaithe/glacadóirí NAMA a chur san áireamh. Ní comparáid 'macasamhail le macasamhail' é seo, áfach, de bhrí nár cuireadh a leithéid sin d’aonaid san áireamh nuair a bhí an sprioc bhunaidh á sonrú.

Sa chás go bhfuil suíomhanna díolta, níl aon smacht ag NAMA ar an uair a fhorbraítear iad agus ní sholáthraíonn NAMA iasachtaí chun críche tógála. Tá sé measta ag NAMA go bhféadfadh suíomhanna a dhíol féichiúnaithe/glacadóirí NAMA idir 2011 agus deireadh 2018, 63,300 aonad cónaithe a sholáthar.   Bheadh fortheilgean NAMA go mbeadh 8,025 aonad cónaithe curtha ar fáil ar a leithéid sin de shuíomhanna faoi 2021 cothrom le 13% dá n-acmhainn mheasta iomlán.