Tuarascáil Speisialta 102 - An Ghníomhaireacht Náisiúnta um Bainistíocht Sócmhainní – An Dara Tuairisc ar Dhul Chun Cinn

Foilsithe 26 Iúil 2018

Bunaíodh an Ghníomhaireacht Náisiúnta um Bainistíocht Sócmhainní (GNBS) i mí na Nollag 2009 mar chuid de fhreagra an Stáit ar ghéarchéim bhaincéireachta 2008. Sonraítear cuspóirí agus feidhmeanna NAMA san Acht um an gGníomhaireacht Náisiúnta um Bainistíocht Sócmhainní, 2009.


An phríomhaidhm a bhí leis an GNBS ná iasachtaí a bhain le réadmhaoin a fháil ó na bainc thráchtála, na hiasachtaí agus an chomhthaobhacht lena mbaineann a choinneáil agus a bhainistiú, agus na sócmhainní sin a dhiúscairt i ndeireadh na dála ar bhealach a chosnódh leasa an Stáit. Thiocfadh deireadh leis an GNBS ansin.

Déantar measúnú sa tuarascáil ar an méid dul chun cinn atá déanta ag an GNBS chun a chuspóirí foriomlána a bhaint amach. Measann sé gurb éard atá i gceist le dul chun cinn i gcomhthéacs chuspóirí an GNBS, mar atá leagtha amach san Acht, agus i gcomhthéacs na cuspóirí straitéiseacha atá leagtha amach ag Bord an GNBS, ná

♦ ar an méid is lú, fiachas sinsearach a fhuascailt agus na costais uile tabhaithe ag an GNBS thar a shaolré a íoc – leagadh síos chomh maith spriocanna fuascailte fiachais idirmheánacha

♦ na costais uile a aisghabháil thar shaolré tuartha deich mbliana an GNBS, gan dul i mbun tuilleadh iasachtaí, agus a ghealltanais uile amach anseo a chomhlíonadh lena chuid acmhainní féin, thar an achar ama is giorra agus is féidir

♦ luach réadaithe na sócmhainní a optamú.


Féachtar sa tuairisc seo chomh maith ar dhiúscairt bun-urrúis (díol sócmhainní) agus iasachtaí (díol iasachtaí) ag an GNBS.

Iasachtaí agus infháltais

Déantar aicmiú ar na hiasachtaí a fhaigheann an GNBS ó institiúidí rannpháirteacha mar iasachtaí agus infháltais. Tháinig laghdú ó €29.4 billiún ag deireadh 2010 go €5.5 billiún ag deireadh 2016 ar an stoc iasachtaí, laghdú de bheagáinín os cionn 80%.

Fuascailt fiachais shinsearaigh

D’íoc an GNBS €31.8 billiún leis na bainc as na sócmhainní a fuair sé – €30.2 billiún de i mbannaí (sinsearacha) faoi ráthú an Rialtais agus €1.6 billiún i bhfiachas tánaisteach.

In 2012, bhí an GNBS ag tuar go mbeadh fuascailt iomlán fiachais ann faoi 2020, agus ghlac le straitéis céimithe diúscartha chun é seo a bhaint amach. In 2014, chuir an GNBS dlús lena chlár diúscartha agus leag sprioc fuascailte fiachais 80% síos faoi dheireadh 2016.


Faoi dheireadh 2016, bhí a sprioc sáraithe ag an GNBS, is é sin gur fuasclaíodh 91% dá fhiachas sinsearach. Cuireadh deireadh le fuascailt an fhiachais shinsearaigh uile i mí Dheireadh Fómhair 2017, rud a bhí go suntasach os cionn na sprice bunaidh.

Aisghabháil costais

Thuairiscigh an GNBS gnóthachan carnach de bheagán os cionn €3 bhilliún go deireadh 2016. Ina dhiaidh sin, d’fhógair Bord an GNBS go bhfuil sé ag súil le barrachas €3 billiún go €3.5 billiún don státchiste tar éis chríochnú obair na Gníomhaireachta, ag glacadh leis go bhfanfaidh cúinsí an mhargaidh fabhrach.


Suas go deireadh 2016, bhí €5.3 billiún in ioncam ó chíos agus ioncam eile neamhdhiúscartha a bhaineann lena chuid iasachtaí ginte ag an GNBS. Thabhaigh sé ús agus costais chomhchosúla €2.18 billiún agus costais oibríochta €741 milliún.


An costas ba mhó a aithníodh sa tréimhse 2010 go 2016 ná an glanmhuirear €3.9 billiún a rinneadh i leith lagú ar iasachtaí agus infháltais.

Luach réadaithe na sócmhainní

Faoi dheireadh 2016, bhí fáltais €32.2 billiún ó dhíolacháin ginte ag an GNBS – €21.8 billiún trí dhíol bunsócmhainní agus €10.4 billiún trí díol iasachtaí. Gineadh os cionn €25 billiún (78%) de na fáltais sna ceithre bliana idir 2013 agus 2016. Suas go deireadh 2016, thuairiscigh an GNBS glanbhrabús carntha €4.2 billiún ar dhiúscairt iasachtaí fiachóirí agus ioncam barrachais.


Rinneadh athbhreithniú sa scrúdú ar an bpróiseas diúscartha le haghaidh sampla de 80 diúscairt maoine a raibh fáltais chomhlán le chéile €2.7 billiún i gceist leo. Rinneadh scrúdú san athbhreithniú ar na luachálacha, margú oscailte agus gnéithe eile den phróiseas. Ar an iomlán, fuarthas fianaise sa scrúdú go ndearnadh diúscairt trí phróiseas oscailte iomaíoch, nó trí fhéachaint ar phraghsanna margaidh, ar bheagnach na díolacháin uile a ndearnadh athbhreithniú orthu.


Rinneadh athbhreithniú sa scrúdú, chomh maith, ar na próisis a chuir an GNBS i bhfeidhm in aon cheann déag de dhíolachán iasachtaí a chlúaigh an tréimhse 2011 go 2016. Níor thionscadail chaighdeánacha díola iasachtaí iad dhá cheann den díol iasachtaí. I gcás trí cinn de na naoi ndíol iasachtaí fanta, tugadh faoi deara gur imíodh ó na próisis chaighdeánach – tugtar míniú ar na cúinsí ba chúis leis an próiseas neamhchaighdeánach i gcaibidil 6.

Ráta toraidh

Faoin Acht, iarrtar ar an GNBS ‘an toradh airgeadais is fearr is féidir a bhaint amach’ a fháil don Stát. In 2014, leag an GNBS sprioc toradh ar infheistíocht eintitis (EROI) 20% le baint amach thar a shaolré tuartha. Bhí EROI tuartha an GNBS ag 33% ag deireadh 2016, is é sin 1.6 uair an sprioc. Ní chuireann an tomhas seo amluach airgid san áireamh, áfach.


Cé gur scála tomhais caighdeánach feidhmíochta é an ráta toraidh inmheánach le haghaidh infheistíochtaí a bhaineann le maoin, ní bhaineann an GNBS úsáid as an tomhas sin. Bhí na híocaíochtaí leis na bainc bunaithe ar shreafaí airgid tuartha le haghaidh gach iasachta, ar meánráta lascaine tuairim is 5% – ráta toraidh inmheánach intuigthe. Ag deireadh 2012, bhí ráta toraidh inmheánach tuartha 3.8% ar infheistíochtaí an GNBS, rud a léirigh an laghdú ar luachanna maoine Éireannacha a tharla tar éis don GNBS na hiasachtaí a fháil. I gcomhréir leis an téarnamh láidir sa mhargadh maoine ina dhiaidh sin, tá 6.2% mar ráta toraidh inmheánach tuartha ag deireadh 2016.

Cuspóirí eile

Ghlac an GNBS le cuspóir tánaisteach, léirithe i dtéarmaí ginearálta: is é sin ionchur dearfach sóisialta eacnamaíoch a thabhairt thar réimse leathan gníomhaíochtaí. Tá sé seo léirithe ag an mBord ina chuid straitéisí, is é sin
♦ éascú ar sheachadadh aonad cónaithe, agus
♦ éascú ar sheachadadh cóiríocht oifige Ghrád A i gCrios Forbartha Straitéisí (CFS) Dhugthailte Bhaile Átha Cliath.

In 2014, rinne an GNBS gealltanas 4,500 aonad nua cónaithe a sheachadadh chun freastal ar mhargadh Bhaile Átha Cliath thar na trí bliana go dtí deireadh 2016. In 2015, tháinig sprioc náisiúnta in an áit na sprice seo, is é sin 20,000 suas go deireadh 2020. Mheas an GNBS go mbeadh tuairim is €5.6 billiún ar an maoiniú iomlán a theastódh le haghaidh na 20,000 aonad. Ag deireadh 2016, bhí 4,647 aonad seachadta ag an GNBS agus rinne sé tuar go seachadfaí 3,500 in 2017 agus 14,000 eile idir 2018 agus 2020.

I ndáil leis an CFS, cheadaigh an Bord in 2014 na straitéisí tosaigh le haghaidh láithreacha faoi rialú an GNBS, chomh maith le costais forbartha comhlán €1.9 billiún sa tréimhse ó 2016 go 2020.